Concertagenda

2010

Zaterdag 18 december
Oratorium "Paulus" - Felix Mendelssohn Bartholdy
Winterconcert in de St.Jacobskerk te Vlissingen

De VOV heeft de afgelopen jaren een flink aantal werken van Felix Mendelssohn Bartholdy uitgevoerd en wil deze serie voorlopig besluiten met het oratorium 'Paulus', een groot en groots oratoriumwerk.
Oorspronkelijk was het de bedoeling dit werk in het 'Mendelssohn-jaar' 2009 (200 jaar geleden geboren) uit te voeren. Door diverse oorzaken, o.a. de dirigentenwisseling, hebben we de uitvoering van dit werk verschoven naar 2010.

De 'Paulus' is een schitterend oratorium, waar een aantal bekende melodie�n in voorkomen (o.a. het prachtige 'Wachet auf ruft uns die Stimme').
In tegenstelling tot het oratorium 'Elias' van Mendelssohn, wordt zijn oratorium 'Paulus' veel minder uitgevoerd; de Vlissingse Oratorium Vereniging heeft dit oratorium voor het laatst uitgevoerd in 1949 (drie jaar na de oprichting van de VOV op 17 juni 1946) onder leiding van de eerste dirigent van de vereniging, Jan Kuiler. De 'Elias' 'speelt' in het Oudtestamentische Isra�l en pas bijna op het einde van dit oratorium vind je in Koor 41 een verwijzing naar geboorte van Christus; de 'Paulus' is daarentegen 'Nieuwtestamentisch' en ligt daarmee in het verlengde van de geboorte en het leven van Christus op deze aarde.
De componist Mendelssohn verrichtte in 1829 (op 20-jarige leeftijd) een historische daad met de eerste, door hem zelf gedirigeerde, uitvoering van Bachs Matth�us-Passion in honderd jaar. Hier ligt dus ook nog een verbinding met ons voorjaarsconcert op 9 april 2011, wanneer wij Bachs Matth�us-Passion hopen uit te voeren.

U vindt het Bijbelverhaal over de apostel Paulus in de 'Handelingen van de Apostelen' en in zijn brieven aan de eerste Christelijke gemeenten. Paulus heeft een cruciale rol gespeeld in de geschiedenis van de jonge Kerk. Als 'Apostel van de Heidenen' is hij, gesteund door vele medewerkers, vooral actief geweest in Klein-Azi�, Macedoni� en Achaje. Hij heeft intens geworsteld met de vraag hoe Joodse en heidense volgelingen van Jezus samen ��n gemeenschap zouden kunnen vormen. Door zijn brieven heeft hij door de eeuwen heen een grote invloed gehad op de Christelijke Theologie.

Het onderstaande verhaal is ontleend aan de website van de Stichting Koorbegeleidingen Randstad, waaronder ons huisorkest RBO Sinfonia valt. De tekst is van de hand van Maria Lewanski (violiste in RBO Sinfonia). De tekst geeft een goed beeld van de inhoud van de 'Paulus'.

Het Verhaal

'Ik ben een Joodse man, geboren in Tarsus in Cilici�', schrijft de streng gelovige Saulus in de eerste eeuw na Christus. 'In Jeruzalem ben ik grootgebracht. Als leerling van Gamali�l ben ik nauwkeurig onderwezen in de wet van onze voorouders'.

Het zijn roerige tijden in Jeruzalem. Jezus is pas gekruisigd en zijn volgelingen worden door de Joden zwaar vervolgd. Een van de eerste christenen is Stefanus. Hij is een moedig man, en steekt zijn mening niet onder stoelen of banken. Dat komt hem duur te staan. Op een dag wordt hij door de Joden Jeruzalem uitgesleept en gestenigd.
Saulus is erbij wanneer Stefanus wordt gedood. Hij is een fel tegenstander van het pas ontstane christendom. In de Bijbel staat: 'Saulus vernietigde de gemeente en liet geen huis ongemoeid: mannen en vrouwen werden meegesleurd en naar de gevangenis gebracht'.
De christenen ontvluchten dan ook massaal Jeruzalem. Veel van hen trekken naar de stad Damascus, maar ook daar zijn ze niet veilig. Saulus reist ze achterna om ze gevangen te nemen en naar Jeruzalem te brengen.
Maar dan, onderweg naar Damascus, gebeurt er iets bijzonders. Zelf beschrijft Saulus het als volgt: 'Ik was al dicht bij Damascus, toen er plotseling, midden op de dag, een sterk licht uit de hemel om mij heen straalde. Ik viel op de grond en hoorde een stem: Saulus, Saulus, waarom vervolg je mij? Ik vroeg: Wie bent u, Heer? Hij antwoordde: 'Ik ben Jezus van Nazareth die jij vervolgt'.
Het felle licht heeft Saulus blind gemaakt. Hij laat zich door zijn dienaren naar Damascus brengen, laat er zich dopen en bekeert zich tot het christelijke geloof. Ook zijn naam verandert hij in Paulus, dat betekent 'klein'. Na drie dagen gebeurt er weer een wonder: hij kan weer zien.
Die bekering moet enorm veel impact gehad hebben, zowel op hemzelf als op zijn omgeving. Stel je voor dat in jou kennissenkring iemand zeer streng gelovig is, en dat diegene van de ene op de andere dag een radicaal ander geloof aanneemt. Dat zou toch schokkend zijn? En misschien zou je die persoon ook niet meer zo serieus nemen.
Dat gebeurt ook met Paulus. Terug in Jeruzalem gaat hij voor de christenen preken, maar die gaan hem uit de weg, omdat ze niet echt geloven dat hij bekeerd is. Bovendien wordt de voormalige Joodse vervolger nu zelf door de Joden vervolgd: hij wordt verschillende keren opgepakt, gegeseld en in de gevangenis gegooid. Daarom gaat hij weg uit Jeruzalem en trekt de wijde wereld in om de heidenen te gaan bekeren.
Op een van zijn reizen, als hij in een heidens dorpje aan het preken is, gebeurt er een wonder. Tussen zijn toehoorders zit een lamme man die niet kan staan of lopen. Als Paulus hem ziet, zegt hij: 'Ga recht op uw voeten staan!'. De man staat op en kan weer lopen.
Je zou denken dat Paulus met deze wonderbaarlijke genezing veel dorpelingen kan bekeren, maar in plaats daarvan denken ze dat hij zelf een god is, en willen ze hem zelfs offers brengen. Als later blijkt dat hij maar een gewone man is, zijn ze woedend. Ook hier moet Paulus vluchten. Uiteindelijk keert hij, na veel omzwervingen, terug naar Jeruzalem.

Felix Mendelssohn Bartholdy schreef het oratorium Paulus in de jaren 1832 (beginjaar van het samenstellen van het libretto, samen met Pastor Julius Schubring; 1834 start van het componeren van de muziek) tot 1836 toen de eerste uitvoering plaats vond en hij nog maar 25 jaar oud was. Het was zijn eerste grote werk voor koor, solisten en orkest. Zelf was hij een groot liefhebber van het genre: hij had al veel oratoria van grote componisten als Bach, H�ndel en Haydn gedirigeerd. Hij was dan ook opgetogen toen een bewonderaar, de dirigent Johann Schelbe, hem opdracht gaf een oratorium te schrijven.

In de tijd waarin Paulus werd geschreven, was de Bijbel een van de grootste inspiratiebronnen voor kunstenaars. Ook Mendelssohn maakte graag gebruik van Bijbelverhalen als basis voor zijn composities. Dat hij voor zijn eerste oratorium de geschiedenis van Paulus koos, komt waarschijnlijk omdat het een spannend en dramatisch verhaal is, en daardoor interessant om op muziek te zetten.

Om het verhaal kracht bij te zetten haalt Mendelssohn alle muzikale middelen uit de kast die hij tot zijn beschikking heeft. Het stuk zit vol prachtige melodie�n, schitterende orkestkleuren en indrukwekkende koren. Heel bijzonder is het moment waarop het vrouwenkoor de stem van Jezus uit de hemel vertegenwoordigt, en zingt: Saulus, Saulus, waarom vervolg je mij?
De premi�re van Paulus was een groot succes. De grote componist Robert Schumann was erbij, en vond het werk 'een voortdurende opeenvolging van schoonheden."

Over de Componist:
naam: Jacob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy
geboren: 3 februari 1809, Hamburg (Duitsland)
gestorven: 4 november 1847, Leipzig (Duitsland)
werk: componist, dirigent, conservatoriumdirecteur
priv�: getrouwd in 1837 met de zeer jeugdige C�cile Jeanrenaud (dochter van een predikant);
ze kregen samen vijf kinderen. Mendelssohn zelf was een wonderkind.

Kortom...
Mendelssohn kwam uit een rijk en hoog opgeleid gezin. Hij kreeg muziekles (piano, viool en theorie) van beroemde leraren, en gaf zijn eerste concert toen hij 9 jaar oud was.
Mendelssohn had zijn eerste grote succes als componist met zijn ouverture 'Sommernachtstraum' (de Midzomernachts Droom), toen hij nog maar 17 jaar oud was.
Hij was niet alleen ge�nteresseerd in (en begaafd voor) muziek; hij hield ook van literatuur, wetenschap, talen, schilderkunst, sport en schaken. Mendelssohn heeft een belangrijke rol gespeeld in het herontdekken van de muziek van J.S. Bach (die na zijn dood bijna vergeten was).

Tot zover Maria Lewanski.

Ik hoop dat het bovenstaande u kan overtuigen om aan het einde van dit jaar een fantastische uitvoering van de 'Paulus' bij te komen wonen in de Sint Jacobskerk.
Gert Burger
Voorzitter VOV